Wincenty Lutosławski, Posłannictwo narodu polskiego (część pierwsza)

 

Książka Posłannictwo polskiego narodu Wincentego Lutosławskiego (1863-1954) to dzieło wydane w 1939 r. przez Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, będące niejako zwieńczeniem długiego żywota dzisiaj nie istniejącego w powszechnej świadomości filozofa-mesjanisty oraz propagatora etycznego ruchu odrodzenia narodowego. Książka ta, pisana przez lat bez mała trzydzieści, a wyrażająca przeszło sześćdziesiąt lat rozważań i fascynacji Lutosławskiego, może wydawać się dzisiejszemu czytelnikowi przedziwną, jak zresztą i poglądy oraz sama postać profesora. Lutosławski był chyba jednym z ostatnich polskich humanistów, poliglotów i erudytów. Znał doskonale kilka języków, publikował po polsku, angielsku, francusku i niemiecku, wykładał na wielu uniwersytetach (m.in. w Kazaniu, Genewie, Londynie, Paryżu, Wilnie i  Krakowie), przejeździł z wykładami i odczytami całą Polskę i pół świata (m.in. USA), mieszkał w kilku krajach (m.in. w Hiszpanii, ze swoją pierwszą żoną pisarką Z. Pérez Eguía y Casanova, Szwajcarii, Francji i Anglii), swego czasu był najbardziej znanym polskim filozofem za granicą (zwłaszcza w krajach anglosaskich). Także zakres jego zainteresowań był olbrzymi. W dziedzinie filozofii zajmował się badaniami nad dziełami Platona (ustalił, do dziś nie podważoną, chronologię jego dialogów) oraz podjął i rozwijał poglądy polskich mesjanistów romantycznych, traktując je jako trwały element filozofii narodowej (szczególnie akcentował wychowawczy aspekt myśli i literatury romantycznej). Jego uwaga była skupiona przede wszystkim na „świecie  ducha” i polskości, ale spoglądał na kwestie szeroko, nie uciekając od rozważań historycznych, politycznych, ekonomicznych, pedagogicznych, itp. Był też niejako zwolennikiem poglądu, iż w zdrowym ciele, zdrowy duch, bowiem odkrył, jako jeden z pierwszych w Polsce, hinduską jogę (poświecił temu zagadnieniu książkę Rozwój potęgi woli). Nade wszystko Lutosławski był człowiekiem niezwykłym – cechowało go myślenie religijne, ale nie można go zamknąć w ciasne ramy polskiego katolicyzmu, uważał naród za najwyższą formę istnienia, poświęcając się idei polskości, ale nie mieści się w ogóle w kategorii typowego nacjonalisty, twardo bronił własności prywatnej i zwalczał komunizm, ale daleko mu od bezkrytycznego chwalcy kapitalizmu. Niezwykłe jest także to, iż swoje zasady filozoficzne i poglądy wcielał stanowczo w życie. Był człowiekiem czynu – nie tylko wygłaszał odczyty i wykłady, ale zakładał towarzystwa wychowawcze, skupiające się w tzw. kuźnicach, działających w Polsce, Anglii, Francji, Szwajcarii, a w swoich książkach zawsze podawał aktualny adres, prosząc czytelników o dzielenie się wątpliwościami, trudnościami i opiniami oraz obiecując odpowiedzi na listy. Zachęcał także do szerokiego rozpowszechniania swoich myśli, zezwalając nawet na  plagiaty, nie dbał bowiem o prawa autorskie, uważając, że bardziej, niż jego osobista zasługa w wyrażaniu prawd, liczy się ich największe rozpowszechnienie.

 

Współczesnego czytelnika Posłannictwa polskiego narodu Wincentego Lutosławskiego przede wszystkim powinna uderzyć jego idea łączenia i współdziałania, która wyraża się już w jego rozumieniu naczelnej dla niego kategorii – narodu. Naród definiował jako wspólnotę duchową jednostek podobnych do siebie i świadomych tego podobieństwa, zjednoczonych w dążeniu do spełnienia kulturowego i społecznego powołania: Tutaj ani pochodzenie, ani nawet język nie mają decydującego znaczenia. Narodem jest grupa ludzi, mających wspólne polityczne i kulturalne cele, czyli powołanie do spełnienia. W jednym narodzie łączą się różne plemiona, a nawet odrębne rasy. Do polskiego narodu należą spolszczeni Niemcy, Tatarzy, Ormianie, Cyganie, Żydzi, jeśli żyją dla wspólnego ideału Polski, i pragną przyjąć udział w spełnieniu jej powołania. Jedność narodowa jest związkiem duchowym, łączącym ludzi niezależnie od pochodzenia, dla świadomej służby całej ludzkości.

 

            Życie narodowe przełamuje różnice rasowe i plemienne. Murzyn albo czerwonoskóry może zostać prawdziwym Polakiem, jeśli przejmie dziedzictwo duchowe polskiego narodu, zawarte w jego literaturze, sztuce, polityce, obyczajach, i, jeśli ma niezłomną wolę przyczyniania się do rozwoju bytu narodowego Polski. Byt ten zyskuje na rozmaitości plemiennych pierwiastków, które się w jedności narodowej łączą.

 

            Przynależność do plemienia, ludu, rasy, od naszej świadomej woli nie zależy. Decyduje o tym urodzenie, wola naszych rodziców, pożądających połączenia często bez myśli o potomstwie. Jesteśmy pod względem plemiennym lub rasowym takimi, jakimi nas uczyniły okoliczności zewnętrzne – naprzód urodzenie, potem otoczenie.

           

Natomiast do istniejącego narodu jako do zespołu duchowego może przystać człowiek każdej rasy, poświęcając aktem wolnej woli swe życie celom świadomie obranego środowiska. To się nazywa świadomością narodową, i zwykle budzi się w duszy w pewnym wieku (s. 23-24).

 

Lutosławski uważał, iż celem działalności poszczególnych narodów jest realizacja idei wolności, podkreślając przy tym, że cywilizacja zachodnia wypracowała kilka zasad regulujących działania podejmowane w jej imię:

  1. Każdy naród ma prawo do wybrania swego rządu.
  2. Żaden naród nie ma prawa do rządzenia innymi narodami wbrew ich woli.
  3. Każda jednostka ma prawa, które powinny być uszanowane przez państwo (s. 1).

 

Dla filozofa powołanie narodu polskiego wiąże się z najważniejszym pewnikiem polskiego poglądu na świat, którym jest – jak to określił w swojej autobiografii zatytułowanej Jeden łatwy żywotwewnętrzna pewność istnienia Boga i jego ustawicznego działania na nas. Ta motywacja wypływająca ze „świata ducha” wpłynęła na dookreślenie posłannictwa narodu polskiego w różnych dziedzinach jego bytu, które można właściwie zawrzeć w jednym zdaniu: polityczne posłannictwo Polski widział Lutosławski w unii narodów, społeczne – w unii społecznej klas, religijne – w unii religijnej wyznań.

 

 

Ideałem politycznym Lutosławskiego była wielka i silna wspólnota narodowa jednocząca w sobie różne plemiona, które przełamują w sobie plemienną odrębność w jedności narodowej i w ten sposób pozyskują sobie prawdziwą niepodległość i wolność. Jedność plemion w narodzie – twierdził filozof – jest koniecznym warunkiem niezależności każdego plemienia i za wszelką cenę powinna być utrzymana. Tego nie rozumieją liczne ludy, które pragną bezwzględnej niezależności i pałają nienawiścią do najbliższych swych sąsiadów, zamiast z nimi wspólnie zapewnić sobie wolność obywatelską każdej jednostki, każdej grupy społecznej i każdego plemienia (s. VIII). Jednocześnie – przeobrażenia plemion na narody musi poszczególnym plemionom zapewniać zupełne zadowolenie ich potrzeb, swobodę zachowania ich narzeczy i obyczajów, bez żadnego zewnętrznego przymusu. Trzeba odróżnić życie plemienne od narodowego i wyrzec się przewagi jednego plemienia nad innymi w narodzie (s. 97).

 

Wzorem dążenia do realizacji tego ideału była dla Lutosławskiego unia Jagiellońska, unia dwóch państw, zamieszkanych przez trzy różne ludy (Polaków, Litwinów i Rusinów), która rozszerzyła polityczną wolność Polaków na przestrzeń sześć razy większą, niż pierwotna powierzchnia Polski przed wiekiem XIV (s. 2). Autor Posłannictwa polskiego narodu na wielu kartach swojego dzieła podkreśla odmienność rozwiązań ustrojowych Polski wolnej Rzeczypospolitej otoczonej despotycznymi państwami, wychwalając wyższość idei wolnego narodu nad ideą silnego państwa: Przez wieki Polska była największą rzecząpospolitą w Chrześcijaństwie i dawała przytułek uciśnionym wszystkich krajów. Taka tolerancja zależała od charakteru Polaków, którzy skupiali u siebie ludzi pochodzących z tylu różnych plemion: Polaków, Białorusinów, Rusinów, Moskali, Serbów Łużyckich, Kaszubów, Czechów, Słowaków, Litwinów, Łotyszy, Węgrów, Rumunów, Cyganów, Niemców, Duńczyków, Szwedów, Francuzów, Włochów, Anglików, Szkotów, Ormian, Tatarów, Turków, Finów, Żydów, jeśli liczyć tylko tych, co w większych ilościach osiadali w Polsce.

           

Liczne zachodziły stosunki między Polakami a tymi ludami. Wszystkie kontrasty plemienne między Polakami a innymi ludami uwydatniały charakter najdawniejszych mieszkańców i panów kraju. Podobnie jak w Ameryce dziś powstają różne ruchy społeczne i robią się różne doświadczenia, można było w minionych wiekach w Polsce spotkać najróżniejsze próby współżycia ludzi. Nigdzie prawa obywatelskie nie były tak rozszerzone, jak w Polsce. Ten wielki ruch narodowy rozpoczął się od wyboru Jagiełły na dożywotniego prezydenta, czyli króla polsko-litewsko-ruskich Stanów Zjednoczonych Środkowej Europy, zwanych Polską Rzecząpospolitą (s. 36-37).

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s